Dünya yörüngesindeki uzay çöpleri uzun süredir tartışılırken bu kez insan yapımı bir enkaz Ay’a ulaştı. SpaceX’in Falcon 9 roketine ait kontrolsüz üst aşama, bilim insanlarının aylar öncesinden hesapladığı bölgede Ay yüzeyiyle buluştu.
Çarpışma Dünya ve Ay’daki aktif görevler için doğrudan bir tehlike oluşturmadı. Ancak olay, gelecekte Ay çevresinde ve yüzeyinde oluşabilecek enkaz tehlikesini yeniden gündeme getirdi.
İki Ay Aracını Uzaya Taşımıştı
2025-010D adıyla takip edilen roket aşaması, 15 Ocak 2025’te gerçekleştirilen ve “Ghost Riders in the Sky” adı verilen Falcon 9 fırlatmasından kaldı.
Roket, Firefly Aerospace şirketine ait Blue Ghost ile Japon ispace şirketinin Resilience adlı iki Ay aracını uzaya taşımıştı. Blue Ghost, Ay’a başarılı biçimde iniş yaparken Resilience iniş sırasında yüzeye çarparak görevini tamamlayamamıştı.
Yüklerini bırakan Falcon 9’un üst aşamasında kontrollü bir manevra yapacak kadar yakıt kalmadı. Roket parçası bu nedenle Dünya ile Ay arasındaki bölgede kontrolsüz bir yörüngeye girdi.
Bir Yıldan Fazla Uzayda Sürüklendi
Yaklaşık 13,8 metre uzunluğunda ve 3,7 metre genişliğindeki roket aşaması, fırlatmadan sonra bir yıldan uzun süre başıboş şekilde hareket etti.
Dünya ve Ay’ın kütle çekiminden etkilenen cismin yörüngesi zamanla değişti. Yapılan hesaplamalar, parçanın 5 Ağustos 2026’da Ay yüzeyine çarpacağını gösterdi.
Bağımsız astronom Bill Gray ve araştırmacılardan oluşan bir ekip, cismin hareketini uzun süre takip ederek çarpışmanın zamanını ve yerini önceden hesapladı.
Saatte 8 Bin 700 Kilometre Hızla Çarptı
Araştırmacılara göre roket parçası Ay’a saniyede yaklaşık 2,4 kilometre, diğer bir ifadeyle saatte yaklaşık 8 bin 700 kilometre hızla çarptı.
Çarpışmanın Bell ve Einstein kraterleri arasındaki bölgede gerçekleştiği değerlendiriliyor. Ay yüzeyinde atmosfer bulunmadığından roket parçası yavaşlamadan doğrudan zemine ulaştı.
Ortaya çıkan enerjinin yüzeydeki kayaları ve ince Ay toprağını uzaya savurduğu, roket aşamasının ise büyük ölçüde parçalanıp buharlaştığı düşünülüyor.
Yaklaşık 40 Metrelik Krater Oluşturdu
Bilim insanlarının hesaplamalarına göre çarpışma, Ay yüzeyinde yaklaşık 40 metre genişliğinde yeni bir krater meydana getirdi.
Şili’de bulunan bir teleskop, beklenen çarpışma zamanından hemen sonra Ay çevresinde sodyum ve lityum izleri tespit etti. Sodyumun Ay yüzeyinden fırlayan maddelerden, lityumun ise roketin yapısında kullanılan malzemelerden kaynaklanmış olabileceği belirtiliyor.
Güney Kore’nin Danuri Ay sondasından ve NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter aracından alınacak yüksek çözünürlüklü görüntülerin, kraterin kesin boyutunu ve yapısını ortaya çıkarması bekleniyor.
Çarpışma Anını Görüntülemek Zor Oldu
Olay aylar öncesinden bilinmesine rağmen çarpışmanın gerçekleştiği bölgenin konumu ve aydınlatma koşulları doğrudan gözlem yapılmasını zorlaştırdı.
Çarpışma noktası Ay’ın kenarına ve arka yüzüne yakın bir bölgede bulunuyordu. Yüzeyin Güneş tarafından aydınlatılması da kısa süreli parlama ve toz bulutunun fark edilmesini güçleştirdi.
Bu nedenle internette dolaşıma giren bazı çarpışma videolarının gerçek olamayabileceği belirtiliyor. Kesin bilimsel sonuçlar, yörüngedeki araçların çarpışma öncesi ve sonrası görüntülerinin karşılaştırılmasıyla elde edilecek.
Cismin SpaceX’e Ait Olduğu Nasıl Anlaşıldı?
Araştırmacılar roket parçasının geçmiş yörüngesini geriye doğru hesaplayarak cismin Ocak 2025’teki Falcon 9 fırlatmasıyla bağlantısını belirledi.
Yerden yapılan görünür ve yakın kızılötesi gözlemler de cismin doğal bir asteroit olmadığını gösterdi. Tespit edilen ışık özelliklerinin uzay araçlarında kullanılan ısı kontrol malzemeleriyle uyumlu olduğu bildirildi.
Gözlemler ayrıca uzun ve silindirik yapıdaki parçanın yaklaşık 7 dakikada bir kendi çevresinde döndüğünü ortaya koydu.
Ay’a İlk Roket Çarpması Değil
İnsan yapımı araçların Ay’a çarpması yeni bir olay değil. Apollo programı sırasında bazı roket aşamaları, Ay’ın iç yapısının araştırılması amacıyla bilinçli şekilde yüzeye yönlendirilmişti.
Mart 2022’de de kaynağı uzun süre tartışılan başka bir roket gövdesi Ay’a çarparak yaklaşık 28 metre genişliğinde çift krater oluşturmuştu. NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter aracı bu krateri daha sonra görüntülemişti.
Son olayın farkı ise çarpışmanın bilimsel bir deney olarak planlanmaması ve kullanım dışı kalan bir roket parçasının kontrolsüz biçimde Ay’a ulaşması oldu.
Ay’da Uzay Çöpü Tehlikesi Büyüyor
SpaceX roketinin çarpması Dünya için herhangi bir tehlike yaratmadı. Mevcut Ay araçlarının da çarpışma bölgesinden uzakta olduğu bildirildi.
Ancak ülkelerin ve özel şirketlerin Ay görevlerini artırması, Dünya ile Ay arasındaki bölgede daha fazla kullanım dışı araç ve roket parçası oluşacağı anlamına geliyor.
Gelecekte Ay yüzeyinde üsler kurulması ve insanların uzun süreli görevler gerçekleştirmesi planlanıyor. Kontrolsüz bir roket aşamasının aktif araçlara, bilimsel donanımlara veya yaşam alanlarına yakın bir noktaya çarpması çok daha ciddi sonuçlar doğurabilir.
Bilim insanları bu nedenle Ay çevresindeki cisimlerin daha iyi takip edilmesini, roket aşamaları için kontrollü imha planları hazırlanmasını ve ülkeler arasında ortak uzay enkazı kuralları oluşturulmasını istiyor.
Çarpan cismin fiziksel özellikleri ve yörüngesi, araştırmacıların yayımladığı bilimsel ön çalışmada incelendi. Olayın ardından yapılan gözlemler ise Associated Press tarafından aktarıldı.