Türk bilim insanı Prof. Dr. Önder Albayram ve ekibi, beynin atık temizleme sistemini insanlarda ilk kez detaylı şekilde haritalayarak nörobilim dünyasında önemli yankı uyandıran bir çalışmaya imza attı. Bu araştırma, Alzheimer başta olmak üzere nörodejeneratif hastalıkların, beyin travmalarının ve bazı psikiyatrik durumların daha iyi anlaşılmasına ve erken müdahale imkanlarının artmasına kapı aralayabilir.
Beynin Gizli Drenaj Sistemi Nedir ve Neden Önemli?
Medical University of South Carolina’da (MUSC) sinirbilim profesörü olarak görev yapan Albayram, yaklaşık beş yıldır sürdürdüğü çalışmalarında beynin “gizli drenaj haritası” ya da “çöp toplama hattı” olarak tanımladığı lenfatik drenaj sistemini inceledi. Bu sistem, beynin atık maddelerini (özellikle bozulmuş proteinleri) nasıl taşıyıp temizlediğini, meninks adı verilen zar tabakalarında organize bir şekilde nasıl işlediğini ortaya koyuyor.
Albayram’ın ekibi, 2022’de Nature Communications dergisinde yayımlanan çalışmayla insan beynindeki bu drenaj sisteminin en kapsamlı haritalarından birini çıkardı. Ardından iScience dergisinde beyindeki daha önce yeterince fark edilmemiş bir kavşak bölgeye dair bulgularını duyurdu. Çalışmalar, Chicago ve San Diego’daki Society for Neuroscience kongrelerinde de geniş ilgi gördü.
Alzheimer ve Diğer Hastalıklarda Lenfatik Drenajın Rolü
Önemli bir teknolojik destek olarak NASA’nın uzay araştırmaları için geliştirdiği gerçek zamanlı MRI altyapısı kullanıldı. Bu sayede beş sağlıklı gönüllü üzerinde yaklaşık altı saatlik izlemle beyin omurilik sıvısı akışı canlı olarak takip edildi. Yaklaşık 2,5 yıl süren son çalışma, beyin cerrahları, nöroradyologlar, nörologlar ve sinirbilimcilerden oluşan yaklaşık 10 kişilik multidisipliner bir ekip tarafından yürütüldü. Başlangıçta Türk kökenli üç araştırmacıdan (Albayram, beyin cerrahisi uzmanı Kaan Yağmurlu ve bir nöroradyoloji profesörü) oluşan çekirdek kadro, zamanla Florida, Tennessee, Virginia, Cornell ve Harvard gibi üniversitelerden çok uluslu bir yapıya evrildi.
Pankreas Kanserinde Umut Veren Gelişme: Üçlü Tedavi Hayvan Deneylerinde Tam İyileşme Sağladı
Gelecekteki Araştırmalar ve Umut Verici Gelişmeler
Prof. Dr. Albayram, bulguların Alzheimer için doğrudan “çare” vaat etmediğini ancak hastalığın anlaşılmasına yeni bir boyut kattığını vurguluyor. Alzheimer’da bozulmuş protein birikiminin temizlenememesi kritik rol oynuyor. Bu drenaj sisteminin yaşlanma veya hastalıkla bozulması, protein atıklarının birikmesine yol açabiliyor. Araştırma, sistemin nasıl değiştiğini anlayarak erken tanı, hastalık takibi ve önleme stratejilerine katkı sağlayabileceğini gösteriyor.
Albayram, Alzheimer’ın sadece hafıza kaybı olarak görülmemesi gerektiğini, sürecin yıllarca yavaş ilerlediğini ve damar sağlığı, uyku kalitesi, stres, metabolik durumlar gibi faktörlerin de etkili olduğunu belirtiyor. Mevcut tedavilerin semptomları yönetmeye yardımcı olduğunu, ancak sihirli bir çözüm olmadığını ifade ediyor.
Unutkanlık Artınca Hangi Sorular Hayati?
Unutkanlık şikayeti arttığında dikkat edilmesi gereken temel sorular şöyle özetleniyor:
- Bu unutkanlık yeni mi başladı, yoksa uzun süredir var mı?
- Günlük hayatı, işleri, sosyal ilişkileri ciddi şekilde etkiliyor mu?
- Uyku düzeni, stres seviyesi, kullanılan ilaçlar veya başka sağlık sorunları bu durumu tetikliyor olabilir mi?
Beyin sağlığını korumak için ise dengeli sosyal ilişkiler, doğru beslenme (özellikle yağ metabolizması), kaliteli uyku ve stres yönetiminin önemi vurgulanıyor.
Prof. Dr. Önder Albayram, bu çalışmanın nöroloji ve psikiyatri alanlarında daha rasyonel sorular sorulmasına ve bütüncül yaklaşımlara zemin hazırladığını belirterek, önümüzdeki dönemde Alzheimer hastalarında bu drenaj sisteminin değişimlerini daha geniş örneklemlerle incelemeyi hedeflediklerini söylüyor.
Kaynak: