Kalem tutarken, yemek yerken veya bir kapıyı açarken çoğumuz düşünmeden sağ elimizi kullanıyoruz. Kültürler ve coğrafyalar değişse de sağ el kullanım oranı dünya genelinde büyük ölçüde aynı kalıyor.
İnsanlara çok yakın olan şempanze, bonobo ve gorillerde de sağ veya sol elini tercih eden bireyler bulunuyor. Ancak bu tercihler türün tamamında aynı yönde birleşmiyor.
Bilim insanları, insanları diğer primatlardan ayıran bu özelliğin kökenini araştırmak için binlerce bireye ait verileri karşılaştırdı.
41 Primat Türü Karşılaştırıldı
Oxford ve Reading üniversitelerinden araştırmacılar, aralarında insanlar, şempanzeler, bonobolar, goriller ve farklı maymun türlerinin bulunduğu 41 antropoid primat türünü inceledi.
Toplam 2 bin 25 bireye ait verilerin kullanıldığı çalışmada primatların yalnızca hangi eli tercih ettiği değil, bu tercihin ne kadar güçlü olduğu da araştırıldı.
Sonuçlar, Homo sapiens’in hem sağ el tercihi hem de aynı eli farklı görevlerde sürekli kullanma bakımından diğer primatlardan belirgin biçimde ayrıldığını gösterdi.
Diğer Primatlar da Bir Elini Tercih Ediyor
Diğer primatların el tercihi olmadığı düşüncesi doğru değil. Bir şempanze yiyeceğe ulaşırken sağ elini, başka bir şempanze ise sol elini daha sık kullanabiliyor.
Özellikle iki elin birlikte kullanıldığı karmaşık görevlerde birçok primatın belirgin bir el tercihi gösterdiği biliniyor. Ancak bir topluluk içindeki sağ ve sol elini kullanan bireylerin sayısı genellikle birbirine yakın oluyor.
İnsanlarda ise durum farklı. Yalnızca bireyler bir elini güçlü biçimde tercih etmekle kalmıyor, insanların büyük çoğunluğu aynı eli, yani sağ eli kullanıyor.
İlk Adım İki Ayak Üzerinde Yürümek Oldu
Araştırmacılara göre insanlardaki güçlü el tercihinin ortaya çıkmasındaki ilk önemli gelişme iki ayak üzerinde yürümeye başlanmasıydı.
Dört ayak üzerinde hareket eden primatlar, ellerini hem yürümek hem de ağaçlara tırmanmak için kullanıyor. İnsan ataları dik yürümeye başladığında ise eller hareket etme görevinden kurtuldu.
Serbest kalan eller yiyecek taşımak, nesneleri kavramak, avlanmak ve alet yapmak gibi daha hassas işlerde kullanılmaya başladı. Bir elin belirli görevlerde uzmanlaşması, aynı işi iki elin de eşit biçimde yapmaya çalışmasından daha verimli olabilirdi.
Böylece doğal seçilim, bir elini daha tutarlı kullanan bireylere avantaj sağlamış olabilir.
Kollar ve Bacaklar Arasındaki Oran İpucu Verdi
Çalışmada primatların kol uzunluğunun bacak uzunluğuna oranı da incelendi. Bilim insanları bu ölçüyü bir türün ağaç yaşamına mı, dört ayaklı harekete mi yoksa iki ayak üzerinde yürümeye mi daha fazla uyum sağladığını anlamak için kullanıyor.
Sonuçlar, vücut yapısı iki ayaklı harekete daha fazla uyum gösterdikçe güçlü el tercihinin ortaya çıkma ihtimalinin de değiştiğine işaret etti.
Araştırmacılar insanın kol-bacak oranını ve beyin büyüklüğünü modele eklediğinde, türümüzün sıra dışı görünen sağ el kullanımı istatistiksel olarak açıklanabilir hâle geldi.
Beynimizin Büyümesi Sağ Eli Öne Çıkardı
İki ayak üzerinde yürümek, ellerin belirli görevlerde uzmanlaşmasının önünü açtı. Ancak insanların neden özellikle sağ eli tercih ettiği sorusunun yanıtı, beynin büyümesi ve yeniden yapılanmasıyla bağlantılı olabilir.
İnsan beyni büyüdükçe iki yarım küre arasında görev paylaşımı daha belirgin hâle geldi. Beynin sol yarım küresi vücudun sağ tarafındaki hareketleri, sağ yarım küresi ise sol tarafını kontrol ediyor.
İnsanların büyük bölümünde dil, sıralı hareketler ve ince motor becerilerle ilişkili bazı işlemler sol yarım kürede yoğunlaşıyor. Bu uzmanlaşmanın, sağ elin hassas ve karmaşık görevlerde öne çıkmasına katkı sağladığı düşünülüyor.
Ancak araştırma, dilin tek başına sağ el kullanımına neden olduğunu kanıtlamıyor. Beyin büyüklüğü ve iki ayaklı hareketin birlikte etkili olduğu daha geniş bir evrimsel süreç öneriyor.
Sağ El Üstünlüğü Homo Cinsiyle Güçlendi
Araştırmacıların oluşturduğu evrimsel model, erken insan atalarının belirgin bir el tercihi taşıdığını ancak sağ el yöneliminin başlangıçta bugünkü kadar güçlü olmadığını gösterdi.
Ardipithecus ve Australopithecus gibi erken homininlerin bireysel olarak bir elini daha fazla kullanmış olabileceği, buna karşılık toplum genelindeki sağ el üstünlüğünün daha sınırlı kaldığı tahmin edildi.
Homo ergaster, Homo erectus ve Neandertallerin ortaya çıktığı dönemlerde beyin hacminin büyümesiyle birlikte sağ el tercihinin de güçlendiği belirlendi. Eğilimin en yüksek seviyeye modern insanlarda ulaştığı görüldü.
“Hobbit İnsan” Önemli Bir İstisna Oldu
Endonezya’nın Flores Adası’nda kalıntıları bulunan ve küçük vücut yapısı nedeniyle “Hobbit” olarak anılan Homo floresiensis, modelde dikkat çeken bir istisna oluşturdu.
Bu insan türünün diğer Homo üyelerine göre daha küçük bir beyne sahip olduğu ve vücut yapısının hem dik yürümeye hem de tırmanmaya uyum gösterdiği düşünülüyor.
Model, Homo floresiensis’te sağ el eğiliminin diğer insan türlerine göre daha zayıf olabileceğini gösterdi. Bu sonuç da beyin büyüklüğü ve tam iki ayaklı yaşam arasındaki bağlantıyı destekleyen bir bulgu olarak değerlendirildi.
Alet Kullanımı Tek Başına Açıklayamıyor
İnsanların sağ elini kullanmasının uzun süre taş alet yapımıyla bağlantılı olduğu düşünülüyordu. Bir elin taşı sabit tutarken diğerinin hassas vuruşları gerçekleştirmesi, görev paylaşımını avantajlı hâle getirmiş olabilir.
Ancak diğer primatların da alet kullanmasına rağmen insanlardaki kadar güçlü bir sağ el eğilimi göstermemesi, alet kullanımının tek başına yeterli açıklama olmadığını ortaya koyuyor.
Yeni araştırmada beslenme biçimi, ağaçta veya yerde yaşama, sosyal yapı, alet kullanımı ve öğrenme gibi farklı ihtimaller aynı model içinde değerlendirildi. İnsanlardaki sıra dışı sonuçla en güçlü bağlantıyı iki ayaklılık ve beyin büyüklüğü gösterdi.
Solaklık Neden Ortadan Kalkmadı?
Araştırma, insanların neden çoğunlukla sağ elini kullandığına güçlü bir açıklama sunsa da yaklaşık yüzde 10’luk solak nüfusun neden varlığını koruduğu sorusu henüz kesin olarak yanıtlanmış değil.
Solaklığın genetik, gelişimsel ve çevresel birçok etkenin birleşimiyle ortaya çıktığı düşünülüyor. Nadir olmanın mücadele veya rekabet gibi bazı durumlarda avantaj sağlayabileceği de öne sürülen görüşler arasında.
Bilim insanları ayrıca el tercihinin tek bir “sağlaklık geni” tarafından belirlenmediğini vurguluyor. Çok sayıda gen, anne karnındaki gelişim ve çevresel koşullar el tercihinin oluşumuna birlikte katkı sağlıyor.
İnsan Olmanın Temel Özellikleriyle Bağlantılı
Araştırmanın sonuçları, insanların sağ elini tercih etmesinin tesadüfi bir alışkanlık olmadığını gösteriyor. Bu özellik, atalarımızın ayağa kalkması, ellerini hareket görevinden kurtarması ve giderek daha büyük bir beyin geliştirmesiyle şekillenen milyonlarca yıllık bir sürecin sonucu olabilir.
Ancak araştırmacılar bulguların doğrudan neden-sonuç kanıtı olmadığını, türler arasındaki evrimsel ilişkilerden elde edilen güçlü bir model sunduğunu belirtiyor.